Λεξικών σύγκριση – Ετυμολογία

 

Στην ετυμολογία και τα δύο λεξικά, παρά τις διαφορές τους, προσφέρουν πολύ περισσότερα από κάθε άλλο προηγούμενο ελληνικό λεξικό. Μάλιστα, αν κανείς μπορούσε να πάρει (με αποκοπή και επικόλληση, έστω) το ετυμολογικό σκέλος κάθε λήμματος και να το μεταφέρει κάπου αλλού, δημιουργώντας έτσι ένα ετυμολογικό λεξικό, θα κατέληγε με ένα σύγγραμμα πολύ ογκωδέστερο και πληρέστερο από το αμιγώς ετυμολογικό λεξικό του Ν. Ανδριώτη. Δηλαδή, η ετυμολογική ύλη καθενός από τα δύο λεξικά είναι περισσότερη απ' όση του λεξικού Ανδριώτη. Όμως, παρά το γεγονός ότι τα δύο λεξικά με το ετυμολογικό τους σκέλος καλύπτουν και με το παραπάνω τις ανάγκες του μέσου χρήστη, η ελληνική γλώσσα εξακολουθεί να μην έχει το ετυμολογικό λεξικό που της αξίζει, ένα λεξικό που θα συζητάει αναλυτικά τις διάφορες εκδοχές, με βιβλιογραφικές παραπομπές, και που θα παρακολουθεί τη διαδρομή της κάθε λέξης στο χρόνο· μ' άλλα λόγια, ένα λεξικό σαν του Corominas για την ισπανική γλώσσα, σαν το Robert Historique ή το DELF για τη γαλλική, σαν του ερασιτέχνη Klein για την αγγλική, σαν των Cortelazzo-Zolli ή το παλιότερο DEI για την ιταλική. Εδώ θα συγκρίνω το ετυμολογικό σκέλος των δύο λεξικών, γνωρίζοντας ότι τα αδικώ κάπως, αφού δεν είναι ετυμολογικά λεξικά· είναι σαν να συγκρίνει κανείς δυο κινητά τηλέφωνα με κριτήριο το αν βγάζουν καλές φωτογραφίες· όμως στην περίπτωσή μας ψηφιακή φωτογραφική μηχανή (δηλ. μεγάλο αμιγώς ετυμολογικό λεξικό) δεν υπάρχει.

 

Είπα ότι το ετυμολογικό σκέλος και των δύο λεξικών είναι πολύ πλούσιο. Ωστόσο, τα δύο λεξικά έχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ τους στο ετυμολογικό τους κομμάτι. Στις αδιαταράκτως ελληνικές λέξεις, δηλαδή εκείνες που διατηρούνται σχετικά αμετάβλητες από την αρχαιότητα, το λεξικό Τριανταφυλλίδη είναι μάλλον φειδωλό. Παράδειγμα, το λήμμα κολυμπώ, που μόνο μια ελάχιστη φωνητική μεταβολή έπαθε από την αρχαιότητα. Το λεξικό Τριαντ. αφιερώνει 12 λέξεις και το λεξικό Μπαμπ. αφιερώνει 50. Ωστόσο, τα 4/5 της ανάλυσης στο λεξικό Μπαμπ. αφιερώνονται στην ετυμολόγηση του αρχαίου κόλυμβος, από το οποίο προέρχεται το κολυμβώ. Το λεξικό Τριανταφυλλίδη σταματά την ετυμολόγηση στο αρχαίο κολυμβώ, και από εκεί και πίσω αδιαφορεί παντελώς. Όμως, επειδή σταματάει νωρίτερα, προλαβαίνει να δώσει στον αναγνώστη δύο πληροφορίες που το άλλο λεξικό δεν τις έχει: την ελληνιστική προφορά της λέξης και (το κυριότερο) τη σημασία της αρχαίας λέξης. (Στο θέμα της σημασίας των αρχαίων λέξεων, έχω αφιερώσει ένα ειδικό μικρό σημείωμα).

 

Ανάλογο φαινόμενο συμβαίνει και όταν η λέξη είναι δάνειο. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα, τυχαίο, το μπιμπελό. Ο Τριαντ. αναφέρει απλώς ότι είναι δάνειο από το γαλλ. bibelot και τελείωσε –για τα περαιτέρω, παραδίδει στον Γάλλο συνάδελφό του. Ο Μπαμπ., αντιθέτως, κρίνει σκόπιμο να αναφέρει επιπλέον την ετυμολογία της γαλλικής λέξης (αφιερώνοντας άλλες 15 λέξεις πέρα από τις 2 αρχικές) η οποία, παρεμπιπτόντως, δεν είναι εντελώς σαφής. Μια εξαίρεση κάνει το λεξικό Τριαντ. στην πολιτική του αυτή· στις τουρκικής προέλευσης λέξεις, κάνει αναφορά αν η τουρκική λ. είναι αραβικής ή περσικής αρχής. Έτσι, για το κεμπάπ, μας λέει ότι η τουρκική λέξη προέρχεται από τα αραβικά ενώ το λεξικό Μπαμπ. σταματάει στα τουρκικά.

 

Αν δηλαδή πάρουμε ολόκληρη την ετυμολογική διαδρομή μιας λέξης, θα δούμε ότι το λεξικό Τριαντ. καλύπτει με εντυπωσιακή πληρότητα την περιοχή που εκείνο έχει θέσει ως στόχο, δηλαδή έως την ξένη λέξη αν πρόκειται για δάνειο και από τη μεσαιωνική ή την ελληνιστική μορφή της λέξης μέχρι σήμερα, αν η λ. είναι ελληνική. Για τα υπόλοιπα αδιαφορεί, σαν να παραδίδει την αρμοδιότητα σε ένα ετυμολογικό λεξικό της αρχαίας ελληνικής ή της ξένης γλώσσας από την οποία έγινε ο δανεισμός. Αντίθετα, το λεξικό Μπαμπ. για τις μεν ελληνικές λέξεις θεωρεί καθήκον του να φτάσει έως τις πρωτο-ΙΕ ρίζες, δηλαδή να ετυμολογήσει και την αρχαία λέξη, ενώ και για τα δάνεια πολύ συχνά παραθέτει την πλήρη ετυμολογική διαδρομή της ξένης λέξης. Όμως συχνά παραλείπει να μας πει πώς ακριβώς έφτασε η λέξη στη σημερινή μορφή της, τις φωνητικές δηλ. μεταβολές, ενώ έχει και πολλά λαθάκια στους ενδιάμεσους τύπους των ετυμολογικών διαδρομών.

 

Η προσέγγιση των δύο λεξικών ταυτίζεται σε μια ειδική περίπτωση δανείων, στα αντιδάνεια. Εκεί, και τα δύο λεξικά κρίνουν σκόπιμο (και σωστά κατά τη γνώμη μου) να αναζητήσουν την ετυμολογική διαδρομή της λέξης έως την ελληνική αρχή της.

 

Επειδή με την ετυμολογία γενικά, και ειδικότερα με τα αντιδάνεια έχω ασχοληθεί κάπως ιδιαίτερα, θα τολμήσω να κρίνω τα δύο λεξικά. Σε γενικές γραμμές, το λεξικό Μπαμπινιώτη διορθώνει αρκετά από τα λάθη των προηγούμενων λεξικών (π.χ. του Ανδριώτη) αλλά δεν παύει να περιέχει αρκετά χοντρά ετυμολογικά λάθη. Εδώ εννοώ αναντίρρητα λάθη, όχι τις πάμπολλες περιπτώσεις όπου υπάρχουν διαφορετικές θεωρίες για την ετυμολογία μιας λέξης, και το ένα λεξικό υιοθετεί τη μία ενώ το άλλο την άλλη· για παράδειγμα, ο Μπαμπινιώτης δεν θεωρεί αντιδάνειο το σιλό, ενώ ο Τριανταφυλλίδης το θεωρεί (από σιρός)· αντίστροφα, ο Τριαντ. δεν θεωρεί αντιδάνειο το σκίτσο, ενώ ο Μπαμπ. το θεωρεί (από σχέδιος). Όταν κάνω λόγο για λάθη δεν αναφέρομαι σε παρόμοια. Μερικά από τα λάθη του λεξικού Μπαμπινιώτη, που ορισμένα έχουν διορθωθεί στη δεύτερη έκδοση ενώ άλλα όχι, έχω επισημάνει εδώ. Το λεξικό του ιδρύματος Τριανταφυλλίδη είναι σχεδόν αλάνθαστο, σε εντυπωσιακό βαθμό, στις ετυμολογίες του, τουλάχιστον όσες έχουν να κάνουν με αντιδάνεια που τις έχω ελέγξει προσεχτικά. Το μόνο αναντίρρητο χοντρό λάθος που έχω βρει είναι στο λήμμα καρακόλι, όπου δίνεται ετυμολογία από το τουρκικό karakol και αυτό από το ενετικό caraguol. Εδώ υπάρχει λάθος: το ενετικό caraguol θα πει σαλιγκάρι, δεν έχει καμιά σχέση με την αστυνομία, και από αυτό προέρχεται το ελληνικό καράβολας. Πρώτος διδάξας το λάθος αυτό νομίζω ότι είναι ο Ανδριώτης· ο Μπαμπινιώτης σωστά σταματάει στην τουρκική λέξη. Μπορεί να σας φανεί ασήμαντο το "χοντρό" λάθος που ανέφερα, αλλά για μένα είναι χοντρό λάθος να μπλέκει κανείς δυο εντελώς άσχετες λέξεις μεταξύ τους, απλώς επειδή τυχαίνει να μοιάζουν. Τέλος πάντων, με έναν μπακάλικο υπολογισμό μπορώ να πω ότι τέτοια αναλόγως χοντρά (ή και περισσότερο) λάθη, το λεξικό Μπαμπινιώτη πρέπει να περιέχει καμιά εκατοστή, ίσως και περισσότερα.

 

Ο πίνακας που ακολουθεί περιλαμβάνει τις ετυμολογίες των δύο λεξικών για μερικά από τα λήμματα που αναφέραμε. Να σημειωθεί ότι για το λεξικό Μπαμπινιώτη βασίζομαι στη 2η έκδοση που έχει αρκετές διαφορές στην ετυμολογία από την πρώτη (βλ. και σημείωμα εδώ) , επειδή δεν έχω πάρει στα χέρια μου την 3η έκδοση.

 

 

Λήμμα

Τριανταφ.

Μπαμπ.

κολυμπώ

μσν. κολυμπώ < ελνστ. κολυμβώ (προφ. mb), αρχ. σημ. 'κάνω κατάδυση (για ψάρεμα)'

μεσν. κολυμπώ < αρχ. κολυμβώ (-άω) < κόλυμβος, είδος πτηνού, πιθ. "αγριόπαπια", αλλά η λ. περιγράφει συνήθ. καρπούς δέντρων (συνήθ. ελαιοδέντρων), οι οποίοι επιπλέουν στο νερό. Το αρχ. κόλυμβος είναι αβέβ. ετύμου, πιθ. Ι.Ε. *kolu-mb(h)-, ετεροιωμ. βαθμ. του Ι.Ε. *kel- "μαύρος, σκοτεινός", πβ. λατ. columba "περιστέρι", ίσως και αρχ. κελαινός "σκοτεινός, μαύρος"

ουρανός

1,2: αρχ. ουρανός· 3: λόγ. σημδ. γαλλ. ciel de lit

αρχ. αβέβ. ετύμου. Η παλαιότερη σύναψη του θεωνυμίου Ουρανός με το αντίστοιχο σανσκρ. Varunah, με υποθ. τ. *ο-(F)ορανός (με ο- προθ.) δεν ευσταθεί φωνητικώς (το *oFo- παρουσιάζεται συνηρημένο χωρίς ίχνος από δίγαμμα). Σύμφωνα με την πιο πιθανή εκδοχή….

… έως εδώ το λεξικό έχει

… αφιερώσει 4 σειρές

… ακολουθούν άλλες 11 σειρές

… με θεωρίες για την ετυμολογία

… της λέξης ουρανός στα αρχαία

… και σύνδεση με άλλες γλώσσες

… και αναφορά στο λεξιλόγιο

…. της Βίβλου

… που βαριέμαι

… να τις γράψω

…. αλλά τις παριστάνω έτσι
… για να πάρει

… ο αναγνώστης

… μιαν ιδέα

… της σχετικής έκτασης

… που αφιερώνει κάθε λεξικό

μπιμπελό

< γαλλ. bibelot

< γαλλ. bibelot < μεσν. γαλλ. beubelot, εκφραστ. ηχομιμητ. λ. που ίσως συνδ. με το επίθ. beau "ωραίος, όμορφος"

κεμπάπ

< τκ. kebap < αραβ. kebab

< τκ. kebap

 

 

Επιστροφή στις Λεξικογραφικές σημειώσεις
Αρχική σελίδα του Νίκου Σαραντάκου